| |
|
|
 |
Դ. Գ. Քերթմենջյան |
|
Շուշի քաղաքը Հայաստանի հինավուրց բնակավայրերից է, որը պատմական դեպքերի բերումով, իր քաղաքաշինական եւ ճարտարապետական ժառանգությամբ հանդերձ, վերջին հարյուրամյակում գտնվեց անբարենպաստ պայմաններում: Շուշիի ազատագրումն իր ընթացքը շարունակում է նաեւ հայ ժողովրդի մշակութային վերելքով, այդ թվում եւ բնակավայրի վերակառուցմամբ ու արդիական զարգացմամբ: Այս առումով քաղաքի մասամբ ավերված վիճակը թելադրում է ծավալված քաղաքաշինական ու ճարտարապետական հետազոտական միջոցառումներն իրականացնել նաեւ *1 Այս և այլ տեղեկությունները մահմեդական պաշտամունքային ճարտարապետության մասին քաղվել են`Arcitecture of the Islamic World, Its history and Social meaning, edited by George Michell, Presented by Dar Al-Handasah Consultants, Tames & Hudson Ltd. London, 1978. *2 James Dickie ( Yaqub Zaki), All and Etirnity: Mosques, Madrasas and Tombs, Arcitecture of the Islamic World, Its history and Social meaning, edited by George Michell, Presented by Dar Al-Handasah Consultants, Tames & Hudson Ltd. London, 1978, pp. 15-47. *3 Անդ, էջ 21-22: *4 Անդ, էջ 18: *5 Oleg Grabar, The Architecture of Power: Palaces, Citadels anf Fortification, , Arcitecture of the Islamic World, Its history and Social meaning, edited by George Michell, Presented by Dar Al-Handasah Consultants, Tames & Hudson Ltd. London, 1978, pp.56-61.
|
© Բակուր Կարապետյան: Բոլոր իրավունքները պաշտպանված են: Նյութերի լրիվ կամ մասնակի օգտագործման դեպքում հղումը` www.journal.shoushi.am -ին պարտադիր է: Ձեւավորումը` © Վազգեն Ղազարյանի: |
պատմատեսական խորքով: Այստեղ ուսումնասիրության ենթակա են քաղաքի պատմաքաղաքաշինական ենթատեքստը, հուշարձանային ժառանգությունը, այդ թվում` բնակելի, հասարակական եւ արտադրական շենքերն ու պաշտամունքային կառույցները, ու դրանց պահպանման խնդիրները: Ինչպես հայկական բոլոր քաղաքները, Շուշին նույնպես ունեցել է բազմազգ բնակչություն եւ համապատասխան կառույցներ, այդ թվում` մահմեդական պաշտամունքային հուշարձաններ: Մինչեւ հայկական Մեծ եղեռնի տարիները մահմեդական կառույցներ եղել են Արեւելյան Հայաստանի եւ Արեւմտյան Հայաստանի քաղաքների, ինչպես նաեւ պատմական Կիլիկիայի գերակշռող բնակավայրերում: Փաստորեն, հայկական քաղաքներում եղած մահմեդական պաշտամունքային շենքերը նաեւ տեղական ժառանգություն են, եթե նկատի առնենք, որ դրանց կառուցման վրա աշխատել են հիմնականում հայ վարպետները: Այդ շենքերը մշակույթների փոխազդեցության կնիքն ունեն, եւ պատմական առումով դրանց ծալքերում կան չպարզաբանված հարցեր: Այսինքն` դրանց ուսումնասիրությունը անհրաժեշտություն է` լինի փաստագրական, թե տիպաբանական, հորինվածքային, շինարվեստի եւ հուշարձանապահպանության տեսանկյունից: Փաստորեն այդ մահմեդական կառույցները պատմական քաղաքների ժառանգությունն են եւ քաղաքաշինական հարստության բաղկացուցիչ մասը: 
Շուշիի մահմեդական պաշտամունքային շենքերին նվիրված աշխատություն դեռեւս գոյություն չունի: Քաղաքի Գոխար աղայի ուրբաթօրյա մզկիթին ինչ-որ չափով անդրադարձել է Ա.Վ. Սալամզադեն իր ՙԱզրբեյջանի ճարտարապետությունը xvi-xix դարերում՚ գրքում (Բաքու, 1964, էջեր 38,146): Խնդրո առարկա շենքերի մասին մի փոքր ավելի հանգամանալի անդրադարձ կա Էլթուրան Ավալովի` քաղաքին եւ նրա հուշարձանների պահպանությանը նվիրված աշխատությունում (Բաքու, 1977 թ.): Հայկական իրականությունում Շուշիի մահմեդական շենքերը ուսումնասիրող աշխատություն չկա: Քաղաքի մասին որոշ տեղեկություններ կան աշխարհագրագետ Ռուբեն Հ. Գասպարյանի աշխատությունում (Երեւան, 1993թ.), Շահեն Մկրտչյանի հեղինակությամբ կազմված ՙՇուշի (փոստային հին բացիկներ)՚ գրքում (Երեւան, 1990թ.), Մանվել Սարգսյանի ՙՔաղաքաշինական ուսումնասիրությունում՚ (Երեւան, 1996թ.), Բակուր Կարապետյանի` Շուշիի պատմությանը նվիրված հետազոտությունում (Երեւան, 2000թ.) եւ այլ աշխատություններում: Շուշիի ճարտարապետության մի համառոտ տեղեկություն շարադրված է Մուրադ Հասրաթյանի հանրագիտարանային հոդվածում (ՀՍՀ, հտ.8, էջ 601), որը գրեթե նույնությամբ արտատպվել է ՙՀայաստանի եւ հարակից տարածքների տեղանունների բառարանում՚ (հտ.4, էջ161-163): Այնուամենայնիվ, փաստ է , որ Շուշիի մահմեդական պաշտամունքային շենքերից եւ ոչ մեկը չի ընդգրկվել իսլամական ճարտարապետությունն ուսումնասիրող աշխատությունների էջերում` ըստ երեւույթին, նկատի ունենալով դրանց ճարտարապետական սովորական արժեքը:
Սովորաբար մահմեդական ճարտարապետության պաշտամունքային կառույցները