Լրագրող Ալեքսանդր Բարխատովի զրույցը Ռոբերտ Քոչարյանի հետ
Ձայնագրել է Բակուր Կարապետյանը, 22.10.1988թ., Ստեփանակերտ, "Ղարմետաքս" կոմբինատի հյուրատուն

Ա. Բարխատով - Ինչպես կզարգանան իրադարձությունները: Բանակը եւս Մոսկվայի մի մասնիկն է: Նա էլ է խանգարում: Բոլոր դեպքերում` չի օգնելու:
Ռ.Քոչարյան - Խեղճ բանակ… հայտնվել այս իրավիճակում: Ամեն կողմն էլ ձգտում է նշաձողեր դնելով ամրապնդել իր դիրքերը: Հավասարակշռված իրավիճակները դրան են բերում: Բանակը հավասարապես վատ է երկու կողմերի համար: Ու իրավիճակը ինքն իրեն վերաճում է կենտրոնի, բանակի նկատմամբ ատելության:
Բ. - Բանակը որոշակի գործոն է, որը խանգարում է ինչ-որ ուժերի: Երկու կողմերից փոքրիկ բողոքները կարող են պատերազմ առաջացնել:
Ռ.Ք. - Բանակի դուրս բերումը պետք է զուգակցվի բնակչությանը զենք տալով, որը նրա անվտանգության ապահովման խնդիր ունի: Դա զսպող դերակատարում կունենա:
Բ. - Գլխավորը` որպեսզի վերացվի "բեռլինյան պատը": Ահա այս կամ այն գործողության ժամանակ չի երեւում նպատակը: Աֆղանստանում այդպես չէր: Բանակի գոյությունն այստեղ անիմաստ է: Այն միայն երրորդ կողմ է երկու թշնամի ուժերի միջեւ: Ինչպես կզարգանանիրադարձությունները:
Ռ.Ք. – Մեր խնդիրը մենք արդեն լուծել ենք, այսինքն` նստաշրջանում մենք ընդունել ենք մեր որոշումը:
Բ. - Բայց ուր է փոխզիջողությունը:
Ռ.Ք. – Լեռնային Ղարաբաղի լրիվ անկախությունը ադրբեջանական քաղաքական կառույցներից:
Բ. – Ինչպես եք պատկերացնում դրա մաքուր քաղաքական իրականացումը:
Ռ.Ք. – Խնդրեմ. Լեռնային Ղարաբաղի տարածքում չպետք է գործեն Ադրբեջանական ԽՍՀ օրենքները, հողային օրենսգիրքը: Մարզային մեր կառույցները պետք է վերականգնվեն եւ ենթարկվեն կենտրոնին: Դա էլ հենց փոխզիջումն է:
Բ.- Հայկական մասի դեմ նման հակազդեսություն կա ադրբեջանական կողմից: Դուք ասացիք հողերի թվաբանական բաժանմանմասին, այսինքն, Շուշին մոտակա տարիներին հայկական չի դառնա:
Ռ.Ք. - Եթե խոսենք շրջանի մասին, ապա այնտեղ հայերն ավելի շատ են:
Բ. - Ես նկատի ունեմ սարահարթը: Գոյություն ունի ադրբեջանական գործոնը, ինչպես ձեզ մոտ, անհաշտ են տրամադրված: Մի Ղարաբաղը` մյուսի դեմ:
Ռ.Ք. – Ղարաբաղի լրիվ դուրս բերումը հավասար պայմաններ կստեղծի ինչպես հայերի, այնպես էլ ադրբեջանցիների համար: Ու կհամոզվենք, թե ինչքան լավ է համատեղ…
Բ. - Դա առաջին քայլը կլինի: Բայց դա չի լինելու, որովհետեւ ի սկզբանե նրանք Ղարաբաղը համարում են իրենցը, ու նրանց համար նման քայլն ընկալվում է որպես որոշակի նահանջ:
Ռ.Ք. – Սկզբունքորեն անջատումն արդեն տեղի է ունեցել, ու անհրաժեշտ է այն գիտակցել: Նրանց դիրքորոշումն արդեն այլ է: Նրանք ունեն Մոսկվայի օրենսդրական օժանդակությունը, նրանք խորհրդային իշխանությունից դուրս իրենց իշխանությունն ունեն:
Բ. - Բայց այնտեղ կապկանոցին յուրահատուկ պարզ մեխանիզմ է ստեղծված, հասկանում եք մակարդակը:
Ռ.Ք. - Գոյություն ունի մեկ այլ բան եւս. դա շահերի համընկեցումն է: Մենք հանդիսանում ենք հանգստությունը վրդովողները: Մենք ձգտել ենք սահմանադրական, կայսերական ինչ-որ բան փոփոխել, ու առաջին հակազդեցությունը բացահայտ էր: Մեր դիրքորոշումը ավելի բարդ է, սակայն կձգտենք ինչ-որ բան փոփոխել: Ստատուս քվոյի պահպանման խնդրում Ադրբեջանական կողմի շահերը համընկել են Կենտրոնի շահերի հետ: Այստեղ զգացինք դա: Իսկ այնտեղ Մոսկվայի սարսափն է նմանօրինակ խնդրի լուծումից առաջ սպասվող շղթայական ռեակցիան, կայսրության փլուզումը եւ այլն. Հետո Սումգայիթը… Մեծ եւ փոքր կայսրությունների շահերի համընկնումը: Սակայն դա ժամանակավոր համընկնում է միայն, որը ժամանակավոր դիրքորոշում է մշակել: Այժմ մենք ճաշակում ենք այդ դիրքորոշման հետեւանքները: Երբ ԽՍՀՄ մինիստրների խորհրդի նախագահ Նիկոլայ Ռիժկովն ուղիղ ասում է. "Այո, մենք սկզբից չգնահատեցինք իրավիճակը…". ես խոսել եմ Լիգաչովի հետ, նա էլ է նույնն ասում: Քաղբյուրոյի մյուս անդամներն էլ են նույնը ասում: Բավականին օբյեկտիվ տպավորություններ են ձեւավորվել, իհարկե, տասն ամսվա ուշացումով: Ամենասկզբնական շրջանում ոչ ոք մեզ չէր ասում, թե մենք սխալ ենք: Բայց միշտ ասում էին` ահա գոյություն ունի ադրբեջանական գործոնը, Սումգայիթի կրկնության վտանգը: Ուրեմն` ոտքի տակ կտան Հայաստանը, ու խնդիրը կլուծվի: Բայց եւ ասվում էր, որ եթե ճանաչեք երկրում 19 նման խնդիրները, ուրեմն` պետք է լուծել դրանք: Երկու տարի առաջ ես ասել եմ." եթե չլուծեք հարցը, մենք այնպես կանենք, որ խնդիրները կդառնան 50-ը կամ ավելի": Եթե մեր հարցը չլուծեն, ապա մյուս փոքր ժողովուրդները կլուծեն իրենց խնդիրները:
Բ. - Դե, աստված նրանց հետ: Մոսկվայի չխառնվելը ձեռնտու է ադրբեջանցիներին: Ինչ անել:
Ռ.Ք. – Իսկ մենք փետրվարից սկսած մեր ուղուց չենք շեղվել: Մենք մեր կյանքը կառուցում ենք մեր հասկանալու ունակությանը համապատասխան:
Բ. - Այլ ճանապարհ չկա:
Ռ.Ք. – Մենք ոչ ոքի վրա չենք հարձակվելու: Անհեթեթություն է մտածել, թե մենք պատրաստվում ենք հարձակվել Ադրբեջանի վրա, նրանց լցնել Կասպից ծովը: Առողջ դատողությունը հուշում է, որ մենք պաշտպանվող կողմ ենք: Ահա եւ մենք մեր ներքին կյանքը կառուցելու ենք` ելնելով այն բանից, որ մենք անկախ ենք:
Բ. – Ուժի դիրքից ստացվել է այնպես, որ Դուք, ձեր նման քաղաքականությամբ, ձեր 150 հազար բնակչությամբ դատապարտված եք:
Ռ.Ք. – Ինչու:
Բ. – Նման քաղաքականությամբ ինչպես կարող եք դիմանալ:
Ռ.Ք. - Բայց մենք հեռուն ենք նայում…
Բակուր Կարապետյան – Իմիջիայլոց, պատմությունը կրկնվում է: Այդպես էր 1905-ին, 1918-20 թվականներին, երբ Ղարաբաղը պաշարված էր թուրք-ադրբեջանական զորքերով:
Բ. – Ժամանակակից պայմաններում պաշարումը միանգամայն այլ տեսք ունի:
Ռ.Ք. - Բայց ինչ եք առաջարկում:
Բ. - Այ, հետաքրքիր է` ինչ կլինի, ով պետք է օգնի ձեզ:
Ռ.Ք. - Բոլոր դեպքերում մենք Հայաստան ունենք, որից կտրված ենք չորս կիլոմետրանոց խոչնդոտով:
Բ. - Եթե իրոք բանակը հեռանա, դա կլինի պատերազմ ոչ միայն Ղարաբաղի ու Ադրբեջանի միջեւ,, այլ կներքաշվի եւ Հայաստանը, քանի որ ձեր եղբայրները չեն թողնի, որ կուլ տան Ղարաբաղը: Բայց պատերազմը կլինի երկար, անհաշտ: Ի վերջո, իրար հետ ընդհանուր լեզու կգտնեն Հայաստանն ու Ադրբեջանը:
Ռ.Ք. – Հայաստանը թշնամական կողմ չէ: Իսկ Ղարաբաղի եւ Ադրբեջանի միջեւ հիմա էլ կարելի է ընդհանուր հետաքրքրություններ գտնել:
Բ. - Ես էլ եմ կարծում, որ այո, կան դրանք:
Ռ.Ք. – Ցավոք սրտի, Ադրբեջանի ժողճակատն իր առջեւ դնելով առավելագույնին հասնելու խնդիր, այն է` Իրանի բուն Ատրպատական-Ազարբայջանի միակցումը այս Ադրբեջանին, իսկ առաջինը Իրանի անբաժանելի հատվածն է, Ղարաբաղի նկատմամբ մի քաղաքականություն է տանում, որ մերժում է իր ծրագրերը: Հավատացած եմ, որ Բաքվում կգտնվեն ուժեր, որոնք կցանկանային լավ հարեւան ունենալ, եւ ոչ թե թշնամի:
Բ. - Արյան բաց թողնելը չնայած վիրահատական հասկացություն է, սակայն կարող է երկու կողմերի համար ընդունելի իրավիճակ ստեղծել:
Ռ.Ք. - Բոլոր դեպքերում այստեղ հարձակվող կողմ չի լինելու:
Բ. – Նման պատերազմում դա կորցնում է իր իմաստը:
Ռ.Ք. – Մենք հենվում ենք ադրբեջանական քաղաքական գործիչների առողջ դատողության վրա հիմնված գնահատականին: Մենք ձգտում ենք սեփական անկախությանը: Ադրբեջանն այն հանրապետությունն է, որը պահում է մեզ սեփական պետականության սահմաններում:
Բ.Կ. - Բայց պատերազմը լինելու է Լեռնային Ղարաբաղի տարածքում, եւ ոչ թե Բաքվի կողմերում:
Ռ.Ք. - Այսօր պետք է հստակ որոշել` ով է ագրեսորը: Այժմ ամեն ինչ պարզ է: Եթե նրանք խոսում են սուվերենիտետի մասին, ապա առաջնային է այն հանգամանքը, որ հողի տերը նա է, ով ապրում է այնտեղ:
Բ. – Սահմանազատումներ կլինեն:
Ռ.Ք. - Այդ դեպքում դեպի խորքը նայենք: Ադրբեջանական առաջին ընտանիքը Խոջալույում հայտնվել է միայն 1948 թվականին:
Բ. – Պատմությունը միշտ էլ …
Ռ.Ք. - Այդ դեպքում կա եւ բռնազավթում (անեքսիա), որը ժամանակային սահմանափակում չունի:
Բ. – Պատմական տեղեկանքներով շատ բանի չես հասնի: